Menopauze en MS: een overzicht van onze huidige kennis

296

Bijgewerkt op: 24 januari 2024

Stichting MS in beeld werkt momenteel aan een video over MS en menopauze*. Dit document is een overzicht van alle informatie die we tot nu toe hebben verzameld tijdens ons onderzoek voor deze video.

We delen dit overzicht nu al om:
– Vrouwen die nu informatie zoeken alvast inzicht te geven in wat er bekend is over dit onderwerp
– Feedback te kunnen krijgen of er belangrijke onderwerpen zijn die we nog missen
– De bronnen te delen waar deze kennis op gebaseerd is

*De video over dit onderwerp volgt later dit jaar.

Overgang en Multiple Sclerose: Wat Je Moet Weten – Update 2024

Voor vrouwen met MS vormt de overgang een belangrijke levensfase die extra uitdagingen met zich mee kan brengen. Ongeveer 30% van de mensen met MS zijn vrouwen die in of na de overgang zijn [1]. Goed nieuws is dat recent onderzoek steeds meer duidelijkheid geeft over deze fase en geruststellende resultaten laat zien. In dit artikel bespreken we de nieuwste inzichten en wat je kunt doen om deze periode zo goed mogelijk door te komen.

Een Onderbelicht Thema

Hoewel de overgang een fase is die elke vrouw doormaakt, wordt er nog steeds weinig over gesproken. Uit recente interviews met ervaringsdeskundigen blijkt dat veel vrouwen:

• Niet goed worden voorbereid op wat hen te wachten staat
• Symptomen ervaren zonder te weten dat ze met de overgang te maken hebben
• Moeite hebben om met zorgverleners hierover te praten
• Geen duidelijke informatie krijgen over beschikbare behandelingen

Zoals actrice Halle Berry het in een recent interview uitdrukte: “Alleen 13% van de artsen in ons land begrijpt het menopauzale lichaam, en het is maar één hoofdstuk in de medische opleiding. Dat is waarom artsen het niet weten.” [10] Voor vrouwen met MS kan dit gebrek aan kennis en openheid extra uitdagend zijn, omdat ze moeten navigeren tussen overgangsklachten en MS-symptomen.

Wat is de Overgang?

De overgang (menopauze) wordt officieel vastgesteld wanneer een vrouw gedurende 12 opeenvolgende maanden geen menstruatie heeft gehad. De jaren voorafgaand aan de menopauze (perimenopauze genoemd) beginnen meestal rond je 45e en kunnen 7-12 jaar duren. Tijdens deze periode gaan de niveaus van geslachtshormonen zoals oestrogeen en progesteron schommelen en uiteindelijk dalen [4, 5].

Recent onderzoek bevestigt dat het hebben van MS geen invloed heeft op de timing van de overgang – vrouwen met MS bereiken de menopauze gemiddeld rond hun 51e jaar, net als vrouwen zonder MS [1, 2].

Effect op MS-Activiteit: Nieuwe Inzichten

Recent onderzoek (2023-2025) heeft belangrijke nieuwe inzichten opgeleverd over de relatie tussen menopauze en MS:

• De menopauze zelf lijkt niet te leiden tot een versnelde toename van beperkingen
• Het aantal relapses (opvlammingen) blijkt niet significant te verschillen voor en na de menopauze
• Mannen met MS laten gemiddeld een iets snellere progressie zien dan vrouwen in dezelfde leeftijdsgroep [12]

Eén van de nieuwste studies (Silverman et al., 2025) toont echter aan dat er na de menopauze wel degelijk veranderingen optreden in objectieve markers:

• Het niveau van neurofilament light chain (NfL) in het bloed – een marker voor zenuwschade – stijgt na de menopauze sneller
• De Multiple Sclerosis Functional Composite (MSFC) – een maat voor fysiek en cognitief functioneren – verslechtert na de menopauze sneller
• Deze veranderingen duiden op een mogelijk versnelde neurodegeneratie na de menopauze [14, 15]

Interessant genoeg lijkt dit niet per se te betekenen dat de totale beperking (gemeten met de EDSS-score) sneller toeneemt. Dit suggereert dat de veranderingen subtiel en complex zijn, en mogelijk niet altijd direct merkbaar in het dagelijks functioneren [14].

Overlappende Symptomen: Wat is Wat?

Een van de uitdagingen van de overgang bij MS is dat veel symptomen overlappen. Hierdoor kan het lastig zijn om te bepalen of nieuwe of verergerde klachten door MS of door de overgang komen [6, 13]. Veel voorkomende overlappende symptomen zijn:

• Vermoeidheid
• Slaapproblemen
• Cognitieve problemen (“hersenmist”)
• Stemmingswisselingen
• Blaasproblemen
• Seksuele problemen

Nieuw onderzoek toont aan dat cognitieve problemen tijdens de overgang vaak tijdelijk zijn en dat het cognitief functioneren zich na de overgang meestal weer herstelt [8].

Biologische Impact

Recent wetenschappelijk onderzoek (2024-2025) heeft nieuwe inzichten opgeleverd over wat er in het lichaam gebeurt tijdens de overgang bij MS:

• De overgang beïnvloedt DNA-methylatie (een biologisch verouderingsproces)
• Er is een nauwere afstemming tussen biologische leeftijd en hersenleeftijd bij vrouwen na de overgang
• Deze veranderingen kunnen effect hebben op hoe MS zich ontwikkelt [14]

Nieuwe bevindingen laten zien dat hormonen als oestrogeen en progesteron niet alleen effect hebben op het voortplantingssysteem, maar ook op het hele lichaam, inclusief het brein. Oestrogeen speelt een belangrijke rol bij:

• Het beschermen van zenuwcellen
• Het verminderen van ontstekingen
• Het helpen herstellen van myelineschade (de isolerende laag rond zenuwcellen die bij MS is aangetast)
• Het ondersteunen van verschillende cognitieve functies [1, 8]

Na de menopauze, wanneer oestrogeenspiegels aanzienlijk dalen, kan dit beschermende effect verminderen. Dit zou kunnen verklaren waarom sommige vrouwen met MS na de menopauze veranderingen ervaren in hoe hun ziekte zich manifesteert [13].

Behandelingsmogelijkheden: Nieuwe Inzichten

Hormoonsuppletie Therapie (HST): Een Genuanceerd Debat

Lange tijd was er terughoudendheid rond hormoonsuppletie vanwege bezorgdheid over de veiligheid. Deze bezorgdheid ontstond grotendeels door een grote studie uit 2002, de Women’s Health Initiative (WHI), die suggereerde dat HST het risico op borstkanker, hartaanvallen en beroertes zou verhogen. Dit leidde tot een dramatische daling in HST-gebruik wereldwijd [8, 10].

Echter, recente heranalyses van deze gegevens en nieuw onderzoek hebben een genuanceerder beeld opgeleverd:

• De verhoogde risico’s die werden gevonden waren veel kleiner dan eerst gedacht
• De absolute risicotoename is gering: ongeveer 6 extra gevallen van borstkanker per 10.000 vrouwen per jaar
• De WHI-studie onderzocht voornamelijk oudere vrouwen (gemiddeld 63 jaar) die al geruime tijd in de postmenopauze waren
• Nieuwer onderzoek laat zien dat beginnen met HST tijdens de perimenopauze of vroege postmenopauze (de zogenaamde “window of opportunity”) veiliger is
• Moderne HST-formuleringen en toedieningsvormen (zoals transdermale pleisters of gels) hebben een gunstiger risicoprofiel dan de oudere types die in de WHI-studie werden gebruikt [8, 10]

Twee Visies: Verschillende Specialisten, Verschillende Perspectieven

Binnen de MS-gemeenschap bestaat een actief debat over of alle vrouwen met MS die in de overgang komen HST zouden moeten overwegen. Hier zijn de twee belangrijkste perspectieven:

Perspectief 1: HST Aanbevelen Tenzij Gecontraïndiceerd

Voorstanders van deze benadering wijzen op:

• Het beschermende effect van oestrogenen op het zenuwstelsel
• Onderzoek dat laat zien dat MS-symptomen soms verergeren na de menopauze
• Diermodellen waarin oestrogenen ontstekingsremmend werken en zelfs remyelinisatie bevorderen
• Klinische studies die verbeteringen tonen in cognitieve verwerkingssnelheid, minder hersenatrofie en verminderde niveaus van neurofilament light chain (een marker voor zenuwschade) bij vrouwen met MS die worden behandeld met specifieke oestrogenen
• De voordelen van bepaalde oestrogeentypes, zoals estriol, die mogelijk neuroprotectief zijn met minder risico’s dan andere typen [13, 16]

Perspectief 2: Een Individuele, Voorzichtige Benadering

Voorstanders van deze benadering benadrukken:

• De noodzaak om beslissingen te individualiseren, rekening houdend met de specifieke situatie van elke patiënt
• Het belang van multidisciplinaire samenwerking tussen neurologen, gynaecologen en huisartsen
• Dat onderzoeken naar de effecten van HST bij MS-patiënten gemengde resultaten tonen
• Dat het beperkte bewijs geen eenduidige aanbeveling rechtvaardigt
• Dat hormoontherapie, zoals alle behandelingen, voor- en nadelen heeft [16]

Voor vrouwen met MS is het belangrijk om beide perspectieven te kennen en te bespreken met hun zorgteam. De huidige wetenschappelijke consensus suggereert dat voor de meeste vrouwen onder de 60 jaar met hinderlijke overgangsklachten, de voordelen van HST opwegen tegen de risico’s. Dit geldt ook voor veel vrouwen met MS, maar de beslissing moet altijd individueel worden gemaakt [1, 6, 7].

Botgezondheid

Extra aandacht is nodig voor botgezondheid:

• Vrouwen met MS hebben een verhoogd risico op osteoporose
• Botdichtheidsmetingen worden nu vanaf 50 jaar aanbevolen (in plaats van 60)
• Een combinatie van vitamine D, calcium en beweging is belangrijk [1, 7]

Leefstijlaanpassingen

• Regelmatige beweging kan helpen bij stemming, slaap en botgezondheid
• Goede slaaphygiëne
• Stressmanagement technieken
• Koel blijven om opvliegers en tijdelijke verergering van MS-symptomen te voorkomen [5, 6]

Verbeterde Zorgaanpak

De zorg voor vrouwen met MS in de overgang is verbeterd:

• Er komt meer aandacht voor de overlap tussen MS- en overgangsklachten
• Er worden speciale ondersteuningsgroepen ontwikkeld voor vrouwen tussen 38-50 jaar
• Er is betere samenwerking tussen neurologen en gynaecologen
• Behandelplannen worden meer op maat gemaakt [12]

Het Belang van Open Gesprekken

Een van de grootste obstakels voor effectieve zorg is het taboe rond de overgang. Zoals veel vrouwen ervaren, kan het moeilijk zijn om over symptomen te praten vanwege schaamte of onwetendheid. Ook zorgverleners zijn niet altijd goed geïnformeerd. Voor vrouwen met MS is het extra belangrijk om deze barrière te doorbreken [10].

“Het gesprek aangaan met lotgenoten die dezelfde dingen meemaken, kan enorm helpen,” aldus een recente ervaringsdeskundige. “Wanneer je praat met anderen die begrijpen wat je doormaakt, voel je je minder alleen en minder bang.” [11]

Een belangrijke ontwikkeling is de toenemende beschikbaarheid van gespecialiseerde informatie en ondersteuningsgroepen, waar vrouwen met MS ervaringen kunnen uitwisselen over de specifieke uitdagingen van de combinatie MS en overgang [6, 12].

Wanneer Hulp Zoeken

Neem contact op met je zorgverlener als:

• Je moeite hebt om onderscheid te maken tussen MS- en overgangsklachten
• Je nieuwe of verergerde symptomen ervaart
• Je huidige symptoommanagement niet voldoende werkt
• Je vragen hebt over behandelingsmogelijkheden [5, 6]

Vooruitblik

Hoewel de overgang een extra uitdaging vormt voor vrouwen met MS, zijn de nieuwe inzichten geruststellend. De overgang leidt niet noodzakelijk tot verslechtering van MS en er zijn steeds meer mogelijkheden voor ondersteuning en behandeling. Lopend onderzoek richt zich op:

• De rol van hormonen in het beschermen van zenuwcellen
• Nieuwe behandelingsmogelijkheden voor overlappende symptomen
• Het ontwikkelen van betere screeningtools
• Het verder verbeteren van de zorg [14, 15]

Je Eigen Keuzes Maken

“Als vrouwen moeten we beslissingen nemen op basis van goede voorlichting voor onszelf, niet vanwege wat je hebt gehoord of waar iemand anders bang voor is,” adviseert een ervaringsdeskundige in een recent interview [10]. Dit is bijzonder relevant voor vrouwen met MS die voor ingewikkelde keuzes kunnen staan over behandelingen.

Voor sommige vrouwen is het een openbaring om te ontdekken dat veel van hun symptomen behandelbaar zijn, en dat er manieren zijn om zowel overgangsklachten als MS-symptomen aan te pakken. Behandelopties zoals hormoonsuppletie kunnen voor sommige vrouwen zeer effectief zijn, maar de keuze moet altijd weloverwogen en in samenspraak met medische professionals worden gemaakt [7, 8].

Onthoud dat ieders ervaring met de overgang en MS uniek is. Werk nauw samen met je zorgteam om een persoonlijke aanpak te ontwikkelen die past bij jouw specifieke situatie.

---

Bronnen

Reviews en richtlijnen

[1] Bove R, Okai A, Houtchens M, et al. (2021) Effects of Menopause in Women With Multiple Sclerosis: An Evidence-Based Review. Frontiers in Neurology: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fneur.2021.554375/full

[2] Lorefice L, D’Alterio MN, Firinu D, et al. (2023) Impact of menopause in patients with multiple sclerosis: current perspectives. International Journal of Women’s Health: https://www.dovepress.com/impact-of-menopause-in-patients-with-multiple-sclerosis-current-perspec-peer-reviewed-fulltext-article-IJWH

[3] Bridge F, Butzkueven H, van der Walt A, Jokubaitis VG. (2023) The impact of menopause on multiple sclerosis. Autoimmunity Reviews: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1568997223001044

Informatieve bronnen

[4] MS Trust – Menopause: https://mstrust.org.uk/a-z/menopause

[5] MSIF – MS and menopause: https://www.msif.org/living-with-ms/ms-and-menopause/

[6] National MS Society – Menopause and MS: https://www.nationalmssociety.org/news-and-magazine/momentum-magazine/the-ms-experience/menopause-and-ms

Expert interviews en presentaties

[7] Aaron Boster: “Menopause and Multiple Sclerosis: What Every Woman Needs to Know”: https://www.youtube.com/watch?v=jgvLyTzA7W4

[8] Dr Louise Newson over MS en menopauze: https://www.youtube.com/watch?v=NrPUj_Y-lZU

[9] MS & hormonelle Veränderung (Duits): https://www.youtube.com/watch?v=FFEk1SZ6ZYI

Podcasts en blogs

[10] Science VS podcast over menopauze: https://gimletmedia.com/shows/science-vs/o2ho25d3

[11] MS Trust Podcast: “Talking all things MS and menopause” met neurologe Ruth Dobson: https://podcasts.apple.com/gb/podcast/how-does-menopause-affect-ms/id1359835719?i=1000550339789

[12] MS Perspektive: “Navigating Menopause with MS – Key insights on symptom progression, aging, and personalized care”: https://ms-perspektive.de/en/86-ectrims-menopause/

[13] Gavin Giovannoni: “Is it MS or is it the menopause?”: https://gavingiovannoni.substack.com/p/is-it-ms-or-is-it-the-menopause

Recente onderzoeken

[14] Silverman HE, Bostrom A, Nylander AN, et al. (2024) Association of Menopause With Functional Outcomes and Disease Biomarkers in Women With Multiple Sclerosis. Neurology: https://n.neurology.org/content/104/2/e210228

[15] MS disease progression may be accelerated by menopause: Study (2024). MS News Today: https://multiplesclerosisnewstoday.com/news-posts/2025/01/14/ms-disease-progression-accelerated-menopause-study/

[16] Voskuhl R, Magyari M. (2024) Controversies in Multiple Sclerosis: All women with multiple sclerosis should start hormone replacement therapy at menopause unless contraindicated – Yes and No. Multiple Sclerosis Journal: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/13524585241255002