MS-vermoeidheid is een van de meest voorkomende en meest invaliderende symptomen van multiple sclerose. Ongeveer 80% van de mensen met MS ervaart deze vorm van extreme vermoeidheid, waarbij meer dan de helft het beschouwt als hun meest beperkende symptoom¹,².

Het is een overweldigend gevoel van uitputting dat fundamenteel verschilt van normale vermoeidheid³:

Treedt op zonder duidelijke oorzaak
Verbetert niet door rust of slaap
Heeft grote impact op dagelijkse activiteiten
Beïnvloedt zowel lichaam als geest
Kan plotseling toeslaan

MS-vermoeidheid is geen “gewone” moeheid

Recent hersenonderzoek¹⁴ laat zien dat vermoeidheid bij RRMS anders werkt dan bij gezonde mensen die moe zijn. Bij mensen met MS hangt vermoeidheid samen met afbraak van witte stof en veranderingen in hersengebieden die betrokken zijn bij denken, concentreren en beslissingen nemen.

Belangrijk: de onderzoekers konden aan de hand van MRI-kenmerken voorspellen hoe ernstig de vermoeidheid was. Verminderd witte-stofvolume en aangetaste microstructurele integriteit in specifieke gebieden (zoals de cingulate gyrus en inferieure frontale gyrus) correleerden sterk met vermoeidheidsscores. Dit onderstreept dat MS-vermoeidheid geen kwestie is van “aanstellen” of te weinig wilskracht, maar van meetbare veranderingen in het brein.

Twee soorten vermoeidheid

1. Primaire vermoeidheid

Dit komt direct voort uit het ziekteproces van MS zelf. Er zijn verschillende mechanismen die een rol spelen⁴:

Ontstekingsprocessen en neurologische schade

Verhoogde ontstekingsstoffen (cytokines) verstoren de hersenactiviteit
Schade aan witte en grijze stof in specifieke hersengebieden
Verstoorde aanmaak van neurotransmitters en hormonen
Vergelijkbaar met vermoeidheid tijdens infecties

Verstoorde energiehuishouding

Kost meer energie om signalen door te geven
Kan leiden tot ‘kortsluiting’ bij herhaalde bewegingen
Verstoring van orexine, een belangrijk waakheidshormoon
Veranderingen in de hypothalamus-hypofyse-bijnier as

Netwerk-inefficiëntie en compensatiebelasting

Door demyelinisatie en axonale schade moeten hersennetwerken harder werken om dezelfde taak uit te voeren
Op hersenscans zie je dat mensen met MS meer hersengebieden activeren voor dezelfde taak
Dit leidt tot snellere mentale uitputting, zelfs bij eenvoudige taken
Het verklaart waarom cognitieve vermoeidheid vaak eerder optreedt dan fysieke vermoeidheid

Waarschijnlijk is MS-vermoeidheid geen gevolg van één enkel mechanisme, maar van het samenspel tussen ontsteking, verhoogde energetische kosten en netwerk-inefficiëntie. Dat verklaart ook waarom er geen enkele behandeling is die bij iedereen werkt.

2. Secundaire vermoeidheid

Dit ontstaat door andere factoren die samenhangen met MS. Sommige zijn direct behandelbaar, andere zijn indirect te beïnvloeden:

Direct behandelbaar (bespreek dit met je arts):

Slaapstoornissen zoals slaapapneu
Infecties (blaasinfecties, luchtweginfecties)
Bijwerkingen van medicatie
Bloedarmoede of schildklierproblemen

Indirect beïnvloedbaar (hier kun je zelf aan werken):

Slaaphygiëne en slaap-waakritme
Gebrek aan beweging en deconditionering
Stress en hoe je daarmee omgaat
Depressie of angst
Piekeren over de vermoeidheid zelf

Het onderscheid is belangrijk: als je bijvoorbeeld slecht slaapt door slaapapneu, helpt geen enkele leefstijlaanpassing totdat dat behandeld is.

Impact op het dagelijks leven

De vermoeidheid kan ernstige gevolgen hebben:

Werk wordt moeilijker vol te houden
Sociale contacten verminderen
Dagelijkse taken kosten veel meer energie
Concentratie en geheugen verslechteren
Kan leiden tot isolement en somberheid

Wat helpt tegen MS-vermoeidheid?

Eerst even dit: wat helpt NIET

Er bestaat geen quick fix voor MS-vermoeidheid. Geen pil, supplement of dieet dat het “oplost”. Wees kritisch op claims die dat beloven. Wat de wetenschap ons wél leert: succes zit vrijwel altijd in combinaties van aanpakken, afgestemd op jouw situatie. Dat kost tijd en experimenteren, maar het kan echt verschil maken.

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

CGT is bewezen effectief voor het behandelen van MS-vermoeidheid. Belangrijk om te weten: CGT verandert niets aan de MS zelf. Wat het wél doet is de vicieuze cirkel doorbreken waarin vermoeidheid leidt tot piekeren, wat leidt tot meer vermoeidheid. Het helpt je brein om efficiënter met signalen om te gaan.

Dat CGT werkt, betekent niet dat de vermoeidheid “tussen de oren zit”. Het betekent dat het brein beïnvloedbaar is in hoe het met lichamelijke signalen omgaat – en dat is goed nieuws.

De behandeling bestaat uit ongeveer 12 sessies verspreid over 20 weken en richt zich op verschillende aspecten:

Kernmodules:

Doelen bepalen
Verbeteren van het slaap-waakritme
Helpend denken ontwikkelen
Activiteiten opbouwen
Persoonlijke doelen realiseren

Aanvullende modules kunnen zich richten op:

Omgaan met pijnklachten
Sociale omgeving betrekken
Omgaan met MS
Stress management

Uit onderzoek blijkt dat ongeveer twee derde van de mensen opknapt na het volgen van CGT, waarbij meer dan de helft niet meer ernstig vermoeid is. Deze verbetering blijft ook op lange termijn behouden.

Waarom werkt CGT zo goed?

Recent onderzoek⁸ werpt nieuw licht op waarom CGT effectief is: het blijkt dat de manier waarop je omgaat met lichaamssignalen een cruciale rol speelt. Mensen die minder piekeren over wat ze in hun lichaam voelen (“Not Worrying”) ervaren minder vermoeidheid. Dit beschermende effect werkt via twee routes: het vermindert angst én het verhoogt het vertrouwen in je eigen cognitieve vermogens.

Dit sluit aan bij de “Helpend denken” module in CGT. Het gaat er niet om dat je de vermoeidheid ontkent of “positief denkt”, maar dat je leert om je aandacht niet constant op die vermoeidheid te richten. Mindfulness-gebaseerde interventies kunnen hier ook bij helpen.

Medicatie

Er bestaan medicijnen die soms worden voorgeschreven voor MS-vermoeidheid. In de praktijk wordt medicatie meestal pas overwogen náást niet-medicamenteuze aanpakken zoals CGT, beweging en energiemanagement – niet in plaats daarvan.

Eerlijk is eerlijk: de effecten zijn gemiddeld bescheiden, de respons is sterk individueel, en geen van deze middelen verandert iets aan de onderliggende ziekte. Voor sommige mensen werken ze goed, voor anderen niet. Dat is geen falen – het past bij wat we weten uit onderzoek.

Modafinil

Kan vermindering van vermoeidheid geven bij een deel van de mensen
Werkt vooral goed bij mensen die al goede slaapgewoontes hebben
Meest voorgeschreven medicijn voor MS-vermoeidheid in de VS
Bijwerkingen kunnen zijn: slapeloosheid, angst en hoofdpijn

Combinatie medicatie en CGT In de COMBO-MS studie (2024)⁵ bleek dat zowel modafinil als CGT effectief kunnen zijn:

Bij slechte slaapgewoontes werkt CGT beter dan modafinil
Bij goede slaapgewoontes kan modafinil de voorkeur hebben
De combinatie werkte niet aantoonbaar beter dan elk apart
Keuze kan worden afgestemd op persoonlijke voorkeur

Andere medicatie

Amantadine wordt soms voorgeschreven, met wisselende resultaten
Methylfenidaat kan voor sommigen mentale vermoeidheid verminderen
Geen van deze medicijnen is specifiek goedgekeurd voor MS-vermoeidheid

Overleg met je arts wat in jouw situatie mogelijk zou kunnen passen. Verwacht geen wonderen, maar sluit het ook niet bij voorbaat uit.

Cafeïne (voorzichtig optimisme)

Er is al langer interesse in de mogelijke voordelen van koffie en cafeïne bij MS. Eerdere onderzoeken suggereren associaties met betere cognitie, en recent is er voor het eerst een kleine klinische studie specifiek naar vermoeidheid gedaan¹⁶.

De studie:

60 mensen met MS kregen 12 weken lang dagelijks 100 mg cafeïne (ongeveer twee espresso’s) of een placebo
De cafeïnegroep verbeterde meer dan de placebogroep in vermoeidheid
Ook verbeteringen in kwaliteit van leven en stemming

Belangrijke nuances:

Dit is één kleine studie – nog geen sterk bewijs
De placebogroep verbeterde ook flink (7 punten), wat suggereert dat “meedoen aan een studie” al helpt
Het verschil tussen cafeïne en placebo was wel significant, maar niet spectaculair

Praktisch: Cafeïne is goedkoop, toegankelijk en voor de meeste mensen veilig. Drink je al koffie en heb je geen last van slaapproblemen of angst? Dan hoef je niets te veranderen. Drink je weinig koffie? Het zou het proberen waard kunnen zijn – maar verwacht geen wonderen.

Let op: te veel cafeïne kan slaapproblemen verergeren, wat vermoeidheid juist erger maakt. Drink geen koffie na het middaguur als je slaapproblemen hebt.

Ademhalingsspiertraining (nieuw)

Een veelbelovende aanpak die recent steeds meer aandacht krijgt is ademhalingsspiertraining. Een grote analyse van 15 onderzoeken⁹ laat zien dat dit effectief kan zijn:

Wat levert het op?

Significante verbetering van functionele vermoeidheid – dus hoe de vermoeidheid je dagelijks leven beïnvloedt
Verbeterde ademhalingsspierkracht en longfunctie
Effecten op fysieke, cognitieve én psychosociale aspecten van vermoeidheid

Waarom zou dit werken? De exacte mechanismen worden nog onderzocht, maar er zijn plausibele verklaringen:

Sterkere ademhalingsspieren betekent minder inspanning voor elke ademhaling – dat scheelt energie
Mogelijk effect op CO₂-tolerantie en het autonome zenuwstelsel
Indirect effect op angst bij inspanning en sneller herstel na activiteit

Belangrijk om te weten: de effecten zijn vooral merkbaar in hoe de vermoeidheid je functioneren beïnvloedt, minder in hoe erg je de vermoeidheid zelf ervaart. Met andere woorden: je kunt je nog steeds moe voelen, maar je kunt er beter mee omgaan.

Praktisch: ademhalingsspiertraining kan thuis worden gedaan, vaak met een eenvoudig hulpmiddel. Vraag je fysiotherapeut of revalidatiearts naar de mogelijkheden.

Leefstijlaanpassingen

Langetermijnonderzoek¹⁰ toont aan dat leefstijlfactoren een cumulatief effect hebben: hoe meer gezonde gewoontes je aanhoudt, hoe groter het voordeel. Mensen die drie of meer gezonde leefstijlfactoren combineren, zien na 5 jaar significant minder vermoeidheid, depressie én invaliditeit. Het stapelt dus.

De belangrijkste factoren zijn: fysieke activiteit, een gezond voedingspatroon, niet roken, en voldoende vitamine D. Van deze factoren is fysieke activiteit het meest robuust onderbouwd.

1. Slaap

Hou vaste slaaptijden aan
Plan minimaal 7-8 uur slaap per nacht
Zorg voor een koele, rustige slaapomgeving
Vermijd beeldschermen voor het slapen
Beperk dutjes overdag
Ga een uur eerder naar bed in plaats van ‘doorscrollen’ op je telefoon

2. Beweging

Blijf actief binnen je mogelijkheden
Begin klein: voor sommigen is 5-10 minuten wandelen al een goed startpunt
Meerdere korte momenten per dag kan beter werken dan één lang blok
Bouw heel geleidelijk op – dit is geen wedstrijd
Wissel activiteit en rust af
Kies activiteiten die je leuk vindt

Let op: “30-40 minuten wandelen” zie je vaak als advies, maar dat is voor veel mensen met ernstige vermoeidheid te hoog gegrepen. Begin waar jij kunt beginnen, niet waar een richtlijn zegt dat je zou moeten zijn.

Recent MRI-onderzoek¹¹ laat zien dat mensen met minder schade aan bepaalde zenuwbanen in de hersenen meer baat hebben bij training. Dit onderstreept het belang van vroeg beginnen met bewegen – liever vandaag dan morgen, ook al is het maar een klein beetje.

3. Voeding en dieet

Beperk suikerinname drastisch
Let op verborgen suikers in bewerkte voeding
Volg bij voorkeur een Mediterraan dieet
Drink voldoende water
Eet regelmatig kleine maaltijden
Vermijd grote, warme maaltijden die vermoeidheid kunnen verergeren

4. Energie management

Begin met een vermoeidheidsdagboek Een simpele maar effectieve eerste stap: houd een paar weken bij hoe moe je bent op verschillende momenten van de dag, en wat je deed. Je zult patronen gaan zien. Wanneer heb je de meeste energie? Welke activiteiten kosten onevenredig veel? Dit helpt je om slimmer te plannen.

Praktische tips:

Plan activiteiten op je beste momenten van de dag
Verdeel taken in kleinere stappen
Neem tijdig rust – liever meerdere korte pauzes dan één lange nadat je al uitgeput bent
Gebruik hulpmiddelen waar dat kan
Vraag hulp waar nodig

5. Houding

Dit klinkt misschien onverwacht, maar een goede houding kan energie besparen. Als je lichaam niet goed uitgelijnd is, kost elke beweging net iets meer moeite. Een fysiotherapeut kan helpen om houdingsproblemen te signaleren en oefeningen voor te stellen.

6. Woon- en werkomgeving aanpassen

Soms kunnen simpele aanpassingen in je omgeving veel verschil maken: een stoel op de juiste hoogte, spullen binnen handbereik, betere verlichting, of een aangepaste temperatuur. Een ergotherapeut kan je helpen om je woon- en werkruimte te beoordelen en praktische oplossingen voor te stellen.

7. Hulp aannemen

Mensen zeggen vaak “als ik iets kan doen, laat het weten” – maar het is niet altijd makkelijk om daar gebruik van te maken. Een tip: maak een lijstje van taken waar je hulp bij zou kunnen gebruiken. Als iemand het aanbiedt, kun je concreet aangeven wat zou helpen. Dat maakt het makkelijker voor jou én voor hen.

8. Omgaan met warmte

Warmte kan MS-symptomen tijdelijk verergeren, inclusief vermoeidheid. Dit heet het Uhthoff-fenomeen: warmte verslechtert de geleiding in zenuwbanen die al beschadigd zijn door demyelinisatie. Het is vervelend, maar niet schadelijk – de symptomen zakken weer als je afkoelt.

Wat helpt:

Gebruik een koelvest of koelelementen
Neem een lauwe douche
Vermijd hete dranken bij warm weer
Zorg voor goede ventilatie

Professionele hulp

Verschillende professionals kunnen helpen:

MS-verpleegkundige voor coördinatie en advies
Ergotherapeut voor energiemanagement, aanpassingen in huis en op werk, en hulpmiddelen
Fysiotherapeut voor bewegingsadvies, houdingscorrectie en ademhalingsspiertraining
Psycholoog voor CGT en mentale ondersteuning
Revalidatiearts voor een breed behandelplan

Bespreek vermoeidheid altijd met je neuroloog of MS-verpleegkundige. Zij kunnen helpen uitzoeken wat de oorzaak is en welke aanpak bij jou past¹⁵.

Onderzoek naar objectieve meting (vooruitblik)

Lang was vermoeidheid alleen te meten via vragenlijsten – wat je zelf rapporteert. Dat maakt het lastig om te onderzoeken en soms ook om serieus genomen te worden. Hoopgevend nieuws: onderzoekers hebben voor het eerst een objectieve biomarker gevonden⁷.

Met een EEG-meting van de hersenen kunnen ze nu zien of iemand cognitief vermoeid is. Dit sluit mooi aan bij het mechanisme van netwerk-inefficiëntie dat eerder beschreven werd: de EEG meet in feite hoe hard je hersenen moeten werken. Dit werkt niet alleen bij MS, maar ook bij Long COVID – wat suggereert dat er een gemeenschappelijk mechanisme is.

Hoewel dit nog niet in de dagelijkse praktijk wordt gebruikt, opent het deuren voor betere diagnostiek en het meten van behandeleffecten in de toekomst.

Iedereen is anders

Wat voor de één werkt, hoeft niet voor de ander te werken. MS-vermoeidheid is heterogeen – het verschilt per persoon in oorzaak, ernst en wat helpt. Dat maakt vergelijken met anderen vaak zinloos en soms zelfs schadelijk. Het doel is niet “zo fit mogelijk worden”, maar “zo goed mogelijk functioneren binnen jouw grenzen”.

Tot slot

Hoewel MS-vermoeidheid een grote impact kan hebben, zijn er steeds meer mogelijkheden om ermee om te gaan. Met name cognitieve gedragstherapie heeft bewezen effectief te zijn, en nieuwe aanpakken zoals ademhalingsspiertraining laten veelbelovende resultaten zien.

Het belangrijkste is om:

De vermoeidheid serieus te nemen
Er open over te praten met zorgverleners
Verschillende behandelopties te proberen
Een persoonlijke aanpak te ontwikkelen
Meerdere leefstijlfactoren te combineren – het stapelt

Bespreek altijd met je behandelend arts of MS-verpleegkundige welke aanpak voor jou het meest geschikt is. Zij kunnen:

Je situatie persoonlijk beoordelen
Eerst checken of er behandelbare oorzaken zijn (slaapapneu, medicatie-effecten, etc.)
De verschillende behandelopties met je doornemen
Je doorverwijzen naar de juiste zorgverleners
Je begeleiden bij het vinden van de beste combinatie van behandelingen
Monitoren hoe de gekozen aanpak werkt

Met de juiste ondersteuning en aanpak kunnen veel mensen met MS leren hun energie beter te beheren en meer uit het leven te halen, ondanks de vermoeidheid.

Referenties

Zimek D, Miklusova M, Mares J. Overview of the Current Pathophysiology of Fatigue in Multiple Sclerosis, Its Diagnosis and Treatment Options. Neuropsychiatric Disease and Treatment. 2024;19:2485-2497. https://doi.org/10.2147/NDT.S429862
DeLuca J. Fatigue in multiple sclerosis: can we measure it and can we treat it? Journal of Neurology. 2024;271:6388-6392. https://doi.org/10.1007/s00415-024-12524-9
De Gier M. MeetingS over vermoeidheid bij MS [Presentatie & Unlisted video op YouTube]. Amsterdam UMC; 2024.
Multiple Sclerosis Association of America. MS Fatigue. 2023. https://mymsaa.org/ms-information/symptoms/fatigue/
Braley TJ, et al. Comparative effectiveness of cognitive behavioural therapy, modafinil, and their combination for treating fatigue in multiple sclerosis (COMBO-MS): a randomised, statistician-blinded, parallel-arm trial. The Lancet Neurology. 2024;23(11):1108. https://doi.org/10.1016/S1474-4422(24)00354-5
Multiple Sclerosis Trust. Living with fatigue: A guide for people with MS. 2020. https://mstrust.org.uk/
Linnhoff S, Cohen Kadosh R, Zaehle T. EEG-based frontal excitation/inhibition balance as an objective biomarker for cognitive fatigue across multiple sclerosis and Long COVID. Psychological Medicine. 2026;56:e21. https://doi.org/10.1017/S0033291725103024
Akboğa YE, Türkel NN. Interoceptive and metacognitive contributors to fatigue in multiple sclerosis: network and mediation analyses. Acta Neurologica Belgica. 2026. https://doi.org/10.1007/s13760-025-02986-7
Chen Y, et al. Effects of Respiratory Muscle Training on Respiratory Function and Fatigue in Multiple Sclerosis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Multiple Sclerosis and Related Disorders. 2026;107:106953. https://doi.org/10.1016/j.msard.2025.106953
Nag N, et al. Healthy lifestyle is associated with reduced fatigue, depression, and disability over 5 years in people with multiple sclerosis. Multiple Sclerosis and Related Disorders. 2025;105:106863. https://doi.org/10.1016/j.msard.2025.106863
Morozumi T, et al. Contribution of structural and functional MRI in predicting response to motor training in multiple sclerosis. Multiple Sclerosis Journal. 2025;32(1):93-106. https://doi.org/10.1177/13524585251398386
Boster A. SMASH Fatigue! Expert Advice From A Neurologist [YouTube video]. 2024. https://youtu.be/XxfD6V6qVZ4
MS Society UK. 10 ways to manage MS fatigue. 2024. https://www.mssociety.org.uk/about-ms/signs-and-symptoms/fatigue/managing-fatigue
Figueroa-Vargas A, et al. White matter volume and microstructural integrity are associated with fatigue in relapsing multiple sclerosis. Scientific Reports. 2025;15(1):16417. https://doi.org/10.1038/s41598-025-01465-6
MS Vereniging Nederland. Vermoeidheid: behandelingen en hulpmiddelen. 2024. https://www.ms.nl/behandeling/behandelingen-en-hulpmiddelen-per-klacht/vermoeidheid-behandelingen-en-hulpmiddelen
Baghbanian SM, et al. Efficacy of caffeine supplementation on fatigue in patients with multiple sclerosis: A randomized double-blind placebo-controlled trial. Multiple Sclerosis and Related Disorders. 2025;106:106923. https://doi.org/10.1016/j.msard.2025.106923

Post Views: 551

Wat is MS-vermoeidheid?